Cadılar Bayramının Gerçek Kökeni, Yılın Ölümü

Her 31 Ekim'de kostümler giyilir, balkabakları oyulur, kapılar çalınır. Ama Cadılar Bayramının kökeni ne Amerika'dadır ne de bir eğlence sektörünün icadı. İki bin yıldan eski bir Kelt gecesine, Samhain'e uzanır. Kelt yılı bir ölümle açılır, yaz biter, sürüler iner, ateşler söner, ve tam bu sönüşün içinden yeni yıl doğar. Samhain, sonun ve başlangıcın aynı geceye sığdığı eşiktir, karanlığı bir tehdit değil, bir rahim olarak karşılayan kadim bir cesaretin adıdır.

Kasım ayının ilk günü civarında, Güneş Akrep burcunun on beşinci derecesine yaklaşır. Yıl Çarkı'nın bu cross-quarter eşiği, sonbahar ekinoksu ile kış gündönümü arasındaki orta noktadır. Kelt geleneği bu gecenin adına Samhain der, telaffuzu kabaca "sa-vin"dir, anlamı büyük olasılıkla "yazın sonu"dur. Bu yazıda yılın ölümünü üç katmanda okuyacağız, önce çobanın gerçekliğine, sonra inceltilen perdeye, en sonunda da bu gecenin nasıl Halloween'e dönüştüğüne bakacağız.

Çoban Yılının Kapanışı

Samhain'i anlamak için önce Kelt yılının nasıl bölündüğünü görmek gerekir. Bu yıl, bizim dört mevsimimiz gibi değil, iki büyük yarıya ayrılırdı. Beltane'den Samhain'e uzanan aydınlık yarı, sürülerin yüksek yaylalarda otladığı, ışığın ve büyümenin mevsimiydi. Samhain'den Beltane'e uzanan karanlık yarı ise içe çekilmenin, ahırın ve ocağın mevsimiydi. Samhain, aydınlık yarının kapısını kapatıp karanlık yarının kapısını açan menteşedir. Bu yüzden Kelt geleneğinde yılın hem son gecesi hem ilk gecesidir.

Bu bölünmenin gerçekliği soyut değildi, çobanın takvimine kazınmıştı. Samhain'de sürüler yaz meralarından köye indirilirdi. Kışı çıkaracak hayvanlar ayrılır, geri kalanı kesilirdi, çünkü hepsini besleyecek yem yoktu. İşte bu yüzden Samhain üçüncü ve son hasattır, Lughnasadh'ın tahılından ve sonbahar ekinoksunun meyvesinden sonra gelen et hasadı. Kışlık tuzlanan, kurutulan, saklanan et, ailenin karanlık aylardaki hayatıydı. Bolluk değil, hesap vardı burada, ve hesabın adı hayatta kalmaktı.

Gecenin merkezinde ateş dururdu. Anlatılara göre köyün bütün ocakları söndürülür, sonra hepsi tek bir kutsal ateşten yeniden yakılırdı. İrlanda geleneğinde bu ortak ateşin Tlachtga tepesinde tutuşturulduğu, alevin oradan tüm adaya yayıldığı söylenir. Sönüş ve yeniden tutuşma, tek tek ocakların ortak bir kaynaktan beslenmesi, topluluğun her yıl baştan kurulduğunun ateşten diliydi. Eski yılın közü söner, yeni yılın alevi ondan değil, ortak ateşten doğar.

Tarihsel kanıta gelince, Samhain erken Orta Çağ İrlanda metinlerinde adı geçen gerçek bir festivaldir. Pek çok mit ve destan, olaylarını özellikle Samhain gecesine yerleştirir, çünkü o gece olağanın kurallarının askıya alındığı bir eşiktir. Galya'dan kalan Coligny takviminde geçen Samonios ayının bu festivalle bağı dilbilimciler arasında tartışılır, ama festivalin kendisi İrlanda kaynaklarında sağlam biçimde durur.

İki Dünya Arasındaki Gece

Samhain'in en bilinen yanı, onu salt bir çoban bayramı olmaktan çıkaran inançtır. Bu gece, yaşayanların dünyası ile öte alem arasındaki perdenin inceldiğine inanılırdı. İrlanda geleneğinde öte alemin sakinleri, tepelerin ve höyüklerin altında yaşayan Aos Sí, Samhain'de görünür olabilir, kapılarını açabilir, insanların arasına karışabilirdi. Yıl ne tam bitmiş ne tam başlamış olduğundan, zaman bir an için çatlar, ve o çatlaktan başka bir dünya sızar.

Bu eşikte ölüler de geri döner. Ataların ruhlarının o gece evlerini ziyaret ettiğine inanılır, sofrada onlara yer açılır, bir tabak fazladan konur, ocak başında bir koltuk boş bırakılırdı. Bu, korkudan değil, vefadan doğan bir ağırlamaydı. Sonradan halk geleneğinde ortaya çıkan "ruh çörekleri", yani ölülerin anısına dağıtılan küçük ekmekler, aynı duygunun süren biçimidir. Samhain, ölümü silmez, onu sofraya buyur eder.

Buradaki simetri çarpıcıdır. Samhain, Beltane'in karanlık ikizidir. İkisi de Kelt yılının iki büyük kapısıdır, ikisinde de büyük ateşler yakılır, ikisinde de perde incelir. Ama Beltane aydınlık yarıyı açarken hayata, berekete ve birleşmeye bakar, Samhain karanlık yarıyı açarken ölüme, ataya ve içe dönüşe bakar. Yılın çemberi üzerinde tam karşılıklı dururlar, biri yükselişin biri inişin kapısıdır. Podcast'in ilk bölümünde anlattığımız fikri hatırlayın, kadim insan için zamanın her anının bir niteliği vardır. Samhain'in niteliği eşiktelik, yani ne burada ne orada olmaktır.

Burada dürüst bir ayrım gerekir. Samhain'in eşik gecesi olduğu, ölülerle ve öte alemle ilişkilendirildiği kadim metinlerde izlenebilir. Ama bugün popüler kültürde dolaşan ayrıntılı "Kelt ölüler bayramı" tablosunun büyük kısmı, on dokuzuncu ve yirminci yüzyıl folklor derlemeleri ve romantik yeniden inşalar yoluyla şekillenmiştir. Çekirdek gerçektir, üzerindeki gotik işleme sonradan eklenmiştir.

Azizler Gecesinden Cadılar Bayramına

Hristiyan takvimi bu eşiği kendi diline çevirdi. Dokuzuncu yüzyılda Azizler Günü, yani bütün azizlerin anıldığı yortu, 1 Kasım'a yerleştirildi, ertesi gün 2 Kasım ise Ruhlar Günü, ölmüş bütün inananların anıldığı gün oldu. Azizler Günü'nün İngilizcedeki eski adı All Hallows'tı, arifesi de All Hallows' Eve. Bu söz yüzyıllar içinde aşınıp kısaldı ve bugünkü tek kelimesine indi, Halloween.

Burada Litha'da ve Paskalya'da gördüğümüz aynı mekanizma işler. Festival kalır, isim değişir. Kilise mevsim eşiğini silmeye çalışmak yerine onu kendi anlam dünyasına bağladı, ölülerin anıldığı gece, bütün azizlerin ve ruhların anıldığı Hristiyan yortusuna dönüştü. Ama halkın elindeki gelenekler, vaftiz edilmiş takvimin altında yaşamayı sürdürdü.

Balkabağı, Kostüm, Şeker, Sembollerin Kökeni

Bu geleneklerin izini bugünkü Cadılar Bayramı'nda sürmek mümkündür. Kostüm giyip kapı kapı dolaşmak, İrlanda ve İskoçya'nın guising geleneğinden gelir, ruhların arasında dolaşırken onlara karışmak, tanınmamak için kılık değiştirmekti. Bugün şeker toplayan çocuk, eskiden kapıda bir tekerleme söyleyip ölülerin anısına ikram toplayan gencin torunudur. Oyulmuş fener ise İrlanda ve İskoçya'da şalgamdan yapılırdı, Amerika'ya göçenler orada balkabağını daha kolay bulunca bugünkü ünlü balkabağı feneri doğdu. Halloween, Samhain'in Atlantik'i geçip ticarileşmiş, maske takmış halidir.

Peki bu eşiğin bize kalan asıl mirası nedir? Samhain, ölümle yüzleşmeyi öğretir. Modern dünya ölümü gözden uzak tutar, onu hastane odasına, ekrana, konuşulmayan bir köşeye iter. Kadim insan ise yılda bir kez ölüleri sofraya çağırır, karanlığın kapısını bilerek aralar ve inişi reddetmeden yaşardı. Litha bize zirvenin geçici olduğunu söylemişti, Samhain ise inişin sonuna, dibe kadar gitmenin bilgeliğini ekler. Çünkü ışık ancak en derin karanlıktan sonra yeniden doğar, ve o doğum bir sonraki eşiğin, Yule'un konusudur.

Sekiz Eşiğin İçindeki Yeri

Yıl Çarkı üzerinde Samhain, üç hasat festivalinin sonuncusu ve karanlık yarının kapısıdır. Lughnasadh tahılı, sonbahar ekinoksu meyveyi, Samhain ise eti ve son ürünleri toplar, sonra çark dibe doğru iner. Onu kış gündönümü Yule izler, yani ışığın en dipte yeniden doğduğu an. Samhain çarkı kapatır ve aynı hareketle yeniden açar, yılın ölümü, yeni yılın ilk nefesidir.

Bu yıl 1 Kasım gecesi yine yaprak dökülecek, akşam erken inecek, sürüler ahıra dönecek. Gökyüzüne ve toprağa bakan herkes, İrlandalı çobanın, Galli kahinin ve Anadolulu çobanın bildiği aynı hakikati hissedecek, yaz öldü, yıl kapanıyor, ve kapanışın içinde yeni bir başlangıç saklı. Perde inceliyor, çark dönüyor.