Karın Altındaki İlk Işık

Yılın en zor anı, en karanlık gece değildir. Kış gündönümünde ışık zaten dibe vurmuş, geri dönmeye başlamıştır, orada umut vardır. Asıl zor olan, gündönümünden sonraki o uzun, soğuk, görünürde hiçbir şeyin değişmediği haftalardır. İşte tam bu noktada, kışın belini büktüğü anda Imbolc gelir ve der ki, bak, süt geldi, kuzular doğdu, ışık geri dönüyor.

Şubat'ın ilk günü, kış gündönümü ile ilkbahar ekinoksunun tam ortasında bir cross-quarter eşiği yaşanır. Yıl Çarkı'nın bu eşiğine Kelt geleneği Imbolc der. Sekiz eşiğin en az tanınanı, ama belki de en cesaret vericisi olan bu festivale üç pencereden bakacağız, çobanın takvimi, tanrıça Brigid ve Anadolu'dan şaşırtıcı bir kardeş, Saya bayramı.

Karında Olan

Imbolc adının kökeni, festivalin ne olduğunu doğrudan söyler. Eski İrlandacada i mbolg, "karında" demektir. Neyin karnında? Koyunların. Şubat başı, kuzulama mevsiminin başladığı andır. Gebe koyunlar doğurmaya başlar, ve onlarla birlikte süt gelir. Kışın uzun aylarında kurutulmuş, tuzlanmış erzakla geçinen topluluk için, taze sütün gelişi bir mucize gibidir, hayatın yeniden aktığının ilk somut kanıtı.

Bu yüzden Imbolc'un astronomisi kadar biyolojisi da önemlidir. Beltane, Lughnasadh ve Samhain gibi Imbolc da bir cross-quarter günüdür, gökyüzünde Güneş'in Kova burcu 15. derecesine denk gelen orta noktadır. Ama kadim çoban için tarih, gökten çok sürünün karnından okunurdu. Hayvan ne zaman doğurursa, mevsim o zaman dönmüş demekti.

Imbolc'un en güzel yanı, vaadinin henüz görünmez olmasıdır. Toprak hâlâ çıplaktır, ağaçlar hâlâ kupkurudur, hava belki en soğuk halindedir. Bahar gözle görülmez. Ama kuzu doğmuştur, süt akmıştır, ve gün, gündönümünden bu yana neredeyse bir saat uzamıştır. Imbolc, gözün göremediğini bedenin ve sürünün çoktan bildiği eşiktir.

Ateşi Söndürmeyen Tanrıça

Imbolc, Brigid'in festivalidir. Kelt mitolojisinin en sevilen tanrıçalarından biri olan Brigid, üç alanın koruyucusudur, şiir, demircilik ve şifa. Üçü de bir ortak öğede buluşur, ateş. İlhamın ateşi, ocağın ateşi, iyileştiren ateş. Kışın en derininde bir ateş tanrıçasını onurlandırmak tesadüf değildir, Imbolc, içsel ışığın dışarıdaki karanlığa meydan okuduğu andır.

Hristiyanlık bu figürü silmedi, dönüştürdü. Kelt tanrıçası Brigid, Kildare'li Aziz Brigid'e evrildi, İrlanda'nın en önemli azizelerinden biri. Rivayete göre Kildare'deki manastırında rahibeler, yüzyıllar boyunca hiç söndürmeden bir kutsal ateşi koruyordu. Pagan tanrıçanın ateşi, Hristiyan azizenin kandilinde yanmaya devam etti. Bu, Yıl Çarkı boyunca tekrar tekrar gördüğümüz o derin sürekliliğin belki en zarif örneğidir.

Kilisenin takvimi bu eşiği 2 Şubat'a, Candlemas'a yerleştirdi. Meryem'in arınması ve İsa'nın mabede sunulması anısına kutlanan bu yortuda, yıl boyunca kullanılacak mumlar kutsanırdı. Adı zaten oradan gelir, "mum bayramı". Kışın ortasında mumların kutsanması, ışığın geri döndüğünü ilan etmenin Hristiyan biçimidir. Brigid'in ateşi, Candlemas'ın mumu, aynı kadim sezginin farklı kandilleridir.

Saya Bayramı ve Yüzüncü Gün

Imbolc'u Türkiyeli okur için en çarpıcı kılan şey, onun yalnız bir Kelt geleneği olmamasıdır. Anadolu'nun kendi hayvancılık takviminde, neredeyse birebir kardeşi vardır, Saya bayramı.

Saya, koç katımının, yani koçların koyunlara katıldığı çiftleşme döneminin yüzüncü gününe denk gelir. Bu yüzüncü gün, kuzulamanın yaklaştığı, sürünün doğurmaya hazırlandığı andır ve geleneksel olarak kışın ortasına, Şubat civarına düşer. Tıpkı Imbolc gibi, Saya da sürünün karnındaki hayatı, yaklaşan kuzulamayı ve baharın ilk işaretini kutlar. İki ayrı coğrafya, iki ayrı dil, ama aynı çoban, aynı sürü, aynı eşik.

Bu paralellik, Yıl Çarkı'nın neden bu kadar evrensel olduğunu gösterir. Sekiz eşik, herhangi bir kültürün icadı değildir, gökyüzünün ve sürünün dayattığı ortak bir ritimdir. İrlandalı çoban da, Anadolulu çoban da aynı kışı yaşadı, aynı kuzunun doğuşunu bekledi, aynı sütün gelişine sevindi. Festivallerin adı farklı, takvimi aynıdır.

Sekiz Eşiğin İçindeki Yeri

Yıl Çarkı üzerinde Imbolc, hasat eşiği Lughnasadh'ın tam karşısında durur. Biri kışın ortasında baharı müjdeler, öteki yazın ortasında hasadı başlatır. Imbolc, Yule'un karanlığından Ostara'nın dengesine giden yolun tam ortasındaki ilk ışıktır, en zor anda gelen en cesur müjde.

Bu yıl Şubat'ın ilk günü, kış hâlâ sürerken, bir yerlerde bir kuzu doğacak ve süt yeniden akacak. Toprak görünürde ölüdür, ama altında çoktan kıpırdanmaktadır. Imbolc'un bize hatırlattığı tam da budur, en umutsuz görünen anda bile, hayat çoktan geri dönüş yolundadır. Yeter ki çoban gibi, gökten değil karından okumayı bilelim.