Kutsalın Göründüğü An

Evinizde büyük ihtimalle bir türlü atmaya kıyamadığınız bir eşya duruyordur; belki bir çekmecenin en dibinde sakladığınız ufacık bir taş, deniz kenarında topladığınız bir kabuk, belki eski bir bilet koçanı ya da kurumuş bir yaprak.

Bunların aslında maddi hiçbir değeri yoktur; atsanız atamazsınız, satmaya kalksanız satamazsınız, kimse dönüp yüzüne bile bakmaz. Sizinle birlikte yaşayıp giderler ve eğer biri onları çöpe atmaya kalksa, siz de buna izin vermezsiniz.

Çünkü o taş artık bir taş değildir. O kabuk, o bilet koçanı, o kurumuş yaprak — her biri, siz farkında bile olmadan bir öykünün parçası olmuştur. Bu bölümde, eşyaya anlam yükleyen insani yanımızın köklerine ineceğiz. Hikâyenin en başına, sıradan bir taşla önemli bir öyküsü olan bir adamın ıssız bir gecede yaşadıklarına gideceğiz.

Bu adamın hikâyesi, insanlığın en eski kutsal metinlerinden birinde, Tekvin'de anlatılır ve adı Yakup'tur. Ancak o gece adının aslında hiçbir önemi yoktu; çünkü o gece Yakup sadece bir kaçaktı.

Kardeşini aldatmış, babasının son duasını hileyle almıştı ve bu yüzden arkasında onu öldürmeye yeminli bir ağabey, önünde ise hiç görmediği bir akrabanın ülkesine uzanan yüzlerce kilometrelik karanlık bir yol vardı. Gün batarken, adı bile olmayan ıssız bir yerde tek başınaydı; üstelik ne sığınacak bir çadırı ne de bir yoldaşı vardı.

Yerden sıradan bir taş aldı, başının altına koydu ve kaçağımız Yakup uyudu. Bu ayrıntıyı lütfen aklınızda tutun: o taş, o gece dünyanın en sıradan taşıydı ve bir kaçağın yastığıydı.

O gece, başını koyduğu taş yastığın üzerinde Yakup tuhaf bir rüya gördü. Rüyasında yerden göğe doğru uzanan devasa bir merdiven, o merdivende durmadan çıkıp inen melekler ve en tepede doğrudan ona konuşan bir ses vardı; kendisine vaatler, sözler ve yepyeni bir gelecek sunuluyordu.

Bu hikâyeyle ilgili bir ayrıntı da şudur: metin melekleri önce çıkarken, sonra inerken anlatır — yani melekler gökten gelmemişti, sanki zaten yeryüzündeydi gibi bir anlatı vardır. Üstelik Yakup'un gördüğü o merdiven çok önemli bir rüya sembolü; ikinci bölümden bildiğiniz axis mundi'yi, yani yerle göğü birbirine bağlayan dünyanın dikey eksenini görüyordu. Fakat biz rüyaya çok dalmayalım, çünkü hikâyenin bölümümüzle ilgili asıl önemli kısmı rüyada değil, uyanışından sonraki durumdadır.

Yakup uykusundan uyanıp gözlerini açtığında, etrafta düne nazaran değişen hiçbir şey yoktu; her şey yerli yerindeydi. Fakat Yakup tir tir titreyerek şu sözleri söyledi: "RAB gerçekten bu yerdeymiş, ben bilmiyordum."

Cümlesindeki şu nüansa özellikle dikkat edelim: Yakup "Buraya bir şey geldi, gökten bir şey indi" demiyor, "buradaymış" diyor. Yani kutsal olan o gece oraya inmedi; o mekânın içinde zaten hep vardı, sadece Yakup'un gözleri kapalıydı. Değişen şey o ıssız toprak değil, Yakup'un kendi görüşüydü. Ardından: "Ne korkunç bir yer burası" diye devam etti.

Evet, "korkunç" diyordu ama Yakup oradan kaçmıyordu; tam tersine, korktuğu o şeyden uzaklaşmak yerine durup bir şeyler yapmaya başladı. Uyanır uyanmaz yaptığı ilk şey, insanlığın en eski ritüellerinden biri oldu: yerden, gece yastık yaptığı o sıradan taşı aldı, dikine oturttu ve üzerine yağ döktü. Sonra da o adsız yere bir ad verdi ve orası artık Beytel, yani "Tanrı'nın Evi" oldu.

Dün gece başının altına koyduğu o yastık, sabah olduğunda artık bambaşka bir şeydi. Artık o taş, kutsalın kendini ilk kez gösterdiği yerdi.

Kutsalın bu şekilde belirmesi, sadece Yakup'un hikâyesine has değildi. Zamanın ve mekânın akışı içinde çok daha sonra, bambaşka bir coğrafyada, başka bir kaçak yine aynı sahnenin içinde buldu kendini: Musa.

Bir zamanlar Mısır sarayında büyümüş, şimdiyse kayınbabasının sürüsünü güden sıradan bir çobandı. Ömrünün o en sıradan günlerinden birinde, dünyanın en eski işlerinden birini yapıyor, sürüsüyle dağın eteklerinde ilerliyordu. Derken kayaların arasında bir çalı gördü.

Gördüğü şey, o topraklarda binlercesi bulunan dikenli ve cılız bir çöl çalısıydı; fakat çok dikkat çekici bir yanı vardı, çünkü çalı alev alev yanıyordu. Aslında çölde bir çalının tutuşması gayet olağan bir durumdur; kuru bir dal, kavurucu bir rüzgâr, sıcak bir taş bir kıvılcım için yeterlidir. Fakat çoban Musa'nın asıl dikkatini çeken şey çalının tuhaflığıydı: çalı yanıyor ama bir türlü tükenip kül olmuyordu. Dakikalar geçiyor, dallar kararmıyor, yapraklar düşmüyordu; yani ortada harlı bir ateş vardı ama geriye kalan hiçbir kül yoktu.

Musa "Çalı neden yanıp kül olmuyor?" diye merak etti ve dönüp baktı. Ve tam o anda, çalının içinden gelen bir sesin ona "Buraya yaklaşma. Çarıklarını çıkar, çünkü bastığın toprak kutsaldır" dediğini duydu.

Verilen bu emri bir an için düşünün. Musa az önce o topraklarda koyun güdüyordu, bastığı yer toprağın geri kalanıyla aynıydı; ama her ne olduysa bir anda sanki oraya görünmez bir çizgi çekilmişti ve o çizgiden ötesi artık bambaşka bir gerçekliğe aitti. O eşiği geçmek için ise ayakla toprak arasındaki her şeyi, tozu, gündelik olanı, tüm alışkanlıkları kapının dışında bırakmak gerekiyordu. Bugün bir ibadet yerine girerken ayakkabısını çıkaran milyonlarca insan hâlâ o emre uymuş oluyor.

Şimdi bu sahnelerin yanına çok daha tanıdık bir üçüncüsünü ekleyelim. Eminim hepimizin böyle bir anısı vardır.

Yüz binlerce çakılın birbirine benzediği uzun bir sahil düşünün. Her çocuk, hatta belki yetişkin, mutlaka o sahilde eğilir ve o kadar taşın içinden birini alır. Ona neden özellikle o taşı aldığını sormanıza gerek yok; çünkü bunun mantıklı hiçbir cevabı yoktur. Üstelik çoğu zaman o taş, diğerlerinden daha parlak veya daha düzgün bile değildir. Ne hikmetse o taş öteki taşlardan aniden ayrılmış ve tamamen başkalaşmıştır. Cebe girer, eve getirilir ve yıllarca bir çekmecede saklanır.

Bir yetişkin çıkıp da "sıradan bir taş işte" diyerek atmaya kalktığında kopan isyanı, basit bir çocukluk kaprisi olarak göremeyiz. Çünkü o taş, çocuk için artık asla sıradan değildir; insan zihnindeki o en eski bilginin dışa vurumudur.

Kaçak adamın taşı, çobanın çalısı, çocuğun çakılı ve çekmecenizdeki o saklı eşya — dikkat ederseniz bu dört sahnenin dördünde de aynı olay yaşanıyor: koca bir dünyanın içinden tek bir şey öne çıkıyor, aydınlanıyor ve ötekilerden ayrılıyor.

İşin en ilginç yanı, kimsenin o objeyi bilinçli olarak seçmemesidir. Çünkü Yakup o taşı kutsal olsun diye değil, yastık olsun diye almıştı; Musa o çalıyı aramıyor, sadece koyun güdüyordu. Çocuk taşı neden aldığını bilmiyor, siz de deniz kabuğunu niçin sakladığınızı tam olarak söyleyemiyorsunuz. Çünkü kutsal olan seçilmiyor; yeryüzünde bizzat kendini gösteriyor.

Bu görünme anına hierofani deniyor: Yunanca hieros, kutsal, ile phainein, görünmek demek. Kısacası, kutsalın görünmesi. Bütün bu bölüm boyunca etrafında dolaştığımız o büyük meselenin asıl adı işte budur.

Aslına bakarsanız, bütün dinler tarihi incelemelerinde hierofaniyi görüyoruz; çünkü en görkemli katedralden en mütevazı türbeye kadar hepsi, kökene inildiğinde aynı türden bir an ile kutsallaşıyor. Bir yerde, bir şeyde kutsal görünmüştür ve birileri muhakkak oraya bir taş dikmiştir.

Japonya'da çok hoşuma giden bir âdet var: bir kayada, bir ağaçta ya da bir şelalede olağandışı bir varlık sezildiği zaman, oraya pirinç sapından örülmüş kalın bir ip bağlanır — shimenawa. Ortada ne bir tapınak ne bir heykel ne de bir tabela vardır; sadece bir ip bağlanır. İşte o ip, gören herkese "burada bir şey var, buradan itibaren çok dikkat et" mesajını verir. Yakup'un diktiği taş ile Japonya'daki o kayaya bağlanan ip, coğrafyadan ve kültürden bağımsız bir biçimde aynı anlama gelir: kutsal bizzat o mekânda kendisini göstermiştir.

Kutsalın göründüğü an, hiçbir geleneğin veya inancın tekelinde de değildir. Örneğin Hindistan'da bir kasabanın kıyısında, diğer binlercesine benzeyen son derece sıradan bir incir ağacı vardı. Bir gece, bir adam o ağacın altına oturdu ve anlatıya göre yıllardır aradığı o uyanışı orada buldu. İşte o ağacın soyundan gelen Ficus religiosa fidanları — Bodhi ağacı — kutsal kabul edilerek günümüzde hâlâ kıta kıta taşınıyor ve milyonlarca Budist de, sırf bir adamın altında oturduğu bir ağacı görebilmek için dünyanın öbür ucundan yola çıkıyor.

Kutsalın kendini gösterdiği nesnelere baktığımızda ilginç bir şey görüyoruz. Kutsal kendini gösterdiğinde içine girdiği nesneyi fiziken başka bir şeye çevirmiyor; aksine nesne hem bütünüyle kendisi olarak kalıyor hem de aynı anda tamamen bambaşka bir şeye dönüşüyor. Örneğin taş hâlâ taştır, ama işte artık o, sıradan bir taş değildir. Çünkü sonsuz olan, sıradan bir şeyin içinden göründüğü anda, o sıradan şey kendi sıradanlığını hiç kaybetmeden bütün o sonsuzluğu taşımaya başlar.

Diyebilirsiniz ki kutsal göründüğünde tam olarak görünen nedir o hâlde? Kadim dillere ve etimolojiye dönelim. Ortak anahtar kelime: ağırlık.

İbranicede bu deneyimin adı kabod'dur; ve kelimenin kökü, hiç mecazsız, ağır olmak demektir. Kabod, bir şeyin ağırlığı, sıkleti ve hatırıdır. Yani kutsalın görünmesi, bedende önce ezici bir ağırlık olarak hissedilir; sanki mekân birden yoğunlaşır, etraftaki hava ağırlaşır. Önceki bölümlerde incelediğimiz aynı geleneğin Şekina dediği kavram da benzerlik taşır. Kelime, konmak ve mesken tutmak demektir. Kutsal bir yere uğramaz; oraya konar ve tüm ağırlığıyla, tüm ihtişamıyla oturur.

Şimdi bu kelimenin kültürlerarası yolculuğunu inceleyelim, çünkü her durakta biraz değişir. Yunancaya çevrildiğinde adı doksa olur ve vurgu ağırlıktan görünürlüğe kayar; kelimenin kökünde görünmek, gözle algılanmak vardır. Latinceye geçtiğinde gloria olur, yani ihtişam. Ağır olan, görünen ve parlayan — aslında hepsi tek bir sıfattır. Yıldızların, altının ve kralların ortak sıfatıdır aynı zamanda.

Kutsal göründüğünde mekâna ya ezici bir ağırlık çöker ya da bir aydınlanma gerçekleşir; bu yüzden kutsalla ilgili anlatılarda hep bu temaya rastlarız.

Bu ışık ve ağırlık birlikteliğini sanatta dahi görüyoruz. Azizlerin başındaki o altın daire, ikonların parlayan altın zemini ya da tanrısal figürlerin etrafındaki o kusursuz ışık; bunların hepsi, görünmez olan gloria'nın resme dökülerek görünür kılınmış hâlidir. Çünkü bir ressam kutsalın ezici ağırlığını tuvale doğrudan boyayamaz; ama figürün etrafına koyduğu o altın halkayla adeta "dikkat," der, "burada sıradan bir baş yok, kabod taşıyan bir baş var."

Kutsal Kitap'ta, dağdan inen Musa'nın yüzü parıl parıl parlar; halk ona bakamaz, Musa da yüzüne bir örtü çeker. Gloria'nın fani bir bedenle karşılaşması yakıcı bir deneyimdir. Bu yakıcılığa ilerleyen bölümlerde tekrar döneceğiz.

Şimdi Yakup'un kutsalla karşılaştığı sabaha geri dönelim. Çünkü o, taşı dikip üzerine yağ döktükten sonra bir şey daha yaptı: oraya kalıcı bir isim koydu. O güne kadar adsız bir yer olan o düzlük, o sabah Beytel oldu.

Ad koymak da çok güçlü bir işaretleme biçimidir. İsim koymak ve kutsal isimler konusuna ilerleyen bölümlerde tekrar döneceğiz; çünkü belki de en kalıcı işaretleme budur. Taş gün gelir devrilir, ip çürür ama ad orada öylece kalır. Nitekim o adsız taşlık, yüzyıllar boyunca bir kutsal merkez olarak hep anıldı ve bir gecelik o rüya, haritaya kalıcı bir isim vermiş oldu.

Sözün ve ismin bu tuhaf gücü yolculuğumuz boyunca hep yanımızda olacak; ama şimdilik sadece şu kadarını not edelim: insan kutsalla karşılaştığında ona hep kendi dünyasından bir şey verir. Bu bir taş, bir ip veya bir ad olabilir, hiç fark etmez.

Bütün bu sahnelerin ikinci ortak noktası ise görünmenin mutlaka bir iz bırakmasıdır. Nitekim insanlık tarihi boyunca hep aynısı yapılmıştır: kutsalın göründüğü yere önce bir taş, sonra bir sunak, en son da devasa bir tapınak dikilmiştir. Dünyanın en büyük kutsal mekânlarının altına kazıya kazıya inseniz, en temelde hep bir görünme hikâyesi bulursunuz; çünkü ya orada bir ses duyulmuş, ya bir ışık görünmüş ya da bir rüya görülmüştür. Mimari biçim hep en son gelir, çünkü önce an vardır ve tapınak, bir hierofaninin taş kesilmiş hatırasından başka bir şey değildir aslına bakarsanız.

Din tarihçileri görünme olayının altını önemle çizerler; çünkü hierofani yalnızca bir yeri işaretlemekle kalmaz, yepyeni bir dünya yaratır. Kutsal görünmeden önce mekân tamamen sıradandır; her yer birbirinin aynıdır ve hiçbir yerin ötekinden bir farkı yoktur. Kısacası hiçbir yer, henüz "o yer" değildir. Fakat kutsal bir noktada göründüğü an, sıradanlıktan anında sıyrılır ve artık ortada kesin bir "burası" denilen bir merkez vardır. Ve merkez oluştuğunda, etrafında yönler de doğmaya başlar: buranın sağı, solu, doğusu, batısı. Kutsal coğrafyada gördüğümüz merkezin, eksenin ve dört yönün doğuşu böyle olur.

Sanki dünya, bir görünmenin etrafında billurlaşarak şekil alır. Yakup taşı diktiğinde anıt dikmedi, resmen uzayın sıfır noktası oldu ve harita oradan başladı. Kaos, tek bir anda kendini gösteren kutsalla kozmosa döner ve insan, nerede olduğunu ancak kutsalın nerede göründüğünü bilerek tayin eder.

Bugün hac dediğimiz şey de bir görünmenin merkezine yürümektir. İnsanlar çölleri, dağları ve denizleri aşarak dünyanın belli noktalarına doğru yola çıkar; çünkü inançlarına göre oralarda bir zamanlar sır perdesi aralanmıştır. Hacı, manzara görmeye veya turistik bir geziye çıkmaz; bir anın hâlâ sıcak olduğuna inanılan o ilk yere, yani kökene geri döner. Ve milyonların yürüdüğü her büyük kutsal yolun ucunda, mutlaka bir hierofani vardır.

İlk hacılardan biri de muhtemelen Yakup'un kendisidir; ama hikâyesinin bu üçüncü perdesi genelde çok bilinmez. Yıllar sonra, pek çok fırtınalı olaydan geçmiş ve yaşlanmış bir hâldeyken Yakup'a yeni bir çağrı gelir: "Kalk, Beytel'e çık; orada otur ve orada bir sunak yap." Bunun üzerine Yakup ailesini toplar ve gençliğinde bir gece korkuyla uyuduğu o adsız yere, bu kez bilerek, isteyerek ve kendi töreniyle geri döner.

Gittiği yer aynı yerdir ama artık ne o adam aynı adamdır ne de o yer adsızdır. Hac bir kutsala dönüş yolculuğudur; kutsalın göründüğü yere hayat değiştikten çok sonra yeniden gitmektir. Yakup için ilk gidiş bir tesadüftü belki, dönüş ise bir ikrardır.

Harita üzerindeki bütün büyük hac yolları, son tahlilde, bu son derece kişisel dönüşün kalabalıklaşmış hâlidir; çünkü milyonlarca insan bir başkasının Beytel'ine yürür ve kendi Beytel'inin de bir yerlerde var olabileceğini ancak o yolda öğrenir.

Bizim dilimiz de aslında bu deneyimi çok eskiden beri tanıyor. Türkçenin en eski kelimelerinden biri: kut. Kutlu, kutsal, kutsamak; hepsi buradan geliyor. Kut, en eski metinlerimizde gökten gelen bir pay, bir talih ve devasa bir güç demektir; kut bulmak ise o payı almak anlamına gelir.

Yani dilimiz de kutsalı bir nitelik olarak değil, dışarıdan bir geliş olarak düşünmüştür; çünkü kut, insana ya da mekâna gelir, konaklar ve bazen de çekilip gider. Biz kutsal dediğimizde, kutsallığın baştan sahip olunan değil, sonradan gelen bir şey olduğunu tekrarlamış oluyoruz. Bugün hâlâ birine "kutlu olsun" dediğimizde, aslında çok eski bir dilekte bulunuyor ve "o pay sana da gelsin, sana da konsun" diyoruz.

Peki bu görünme anı neden insanı hem çekiyor hem de korkutuyor? Yakup'un o sabahki hâline tekrar dönelim: "Ne korkunç bir yer" diyor ama oradan kaçmak yerine kalıyor. Hatta uzaklaşmak yerine oraya taş dikiyor. İşte bu ikili durum, kutsal deneyiminin değişmez bir örüntüsüdür; insanı aynı anda hem dehşete düşürür hem de kendine çeker. Bir nevi küçültür ama ezmez; ürkütür ama o mekândan da kovmaz.

Kutsalın bu çift yüzlü hâlini anlamak için yine etimolojiye başvuralım. Latincede kutsal anlamına gelen sacer, aynı zamanda "lanetli" demek. Çelişkili bir ifade gibi duruyor ama kutsal deneyimini çok iyi anlatıyor. Çünkü kutsal, sıradan dünyadan çekilip alınmıştır; ve ona uzanan eli iki ihtimal bekler: ya kutsanır ya da helâk olur.

İşte bu yüzden kutsala yaklaşmanın bir usulü vardı: çarıklar çıkarılacak, çizgiye dikkat edilecekti. Isıtan da yakan da aynı ateştir; kadim insan kutsala bu yüzden hem çekilir hem de çekinirdi.

Şimdi bugüne, bize gelelim. Kutsalın kendini gösterdiği anların yalnızca kadim anlatılarda kaldığını düşünüyoruz çoğu zaman. Hâlbuki Yakup'un hikâyesinde gördüğümüz gibi, kaybolan kutsal değil, insanın körelen görme melekesidir.

Bölümün en başında konuştuğumuz, o çekmecenizin dibinde sakladığınız ufacık taşa ya da kabuğa şimdi tekrar bakın. Neden onu atamıyorsunuz? Çünkü o taş, her şeyin akıp gittiği, hiçbir şeyin iz bırakmadığı bu çağda, sizin bilinçsizce diktiğiniz kendi Beytel'inizdir. Çöpe atamazsınız, çünkü insan, tutunacak bir merkeze ihtiyaç duyan bir varlıktır.

Eski insan, sıradanlığın içinden kutsal kendini gösterdiğinde ne yapacağını çok iyi bilirdi. Dururdu. Çarıklarını çıkarırdı. Oraya bir taş diker, ip bağlar, ad koyar ve dünyasını tam da o merkezin etrafında yeniden kurardı. Biz ise o anları yaşıyoruz, içimizde bir şeyler kıpırdıyor ama sonra hiçbir şey olmamış gibi sıradan rutinimize geri dönüyoruz. Anı tüketiyor, taşı çekmeceye saklıyor ve unutuyoruz. Kutsalı karşılama adabımız olduğu söylenemez. Deneyimimiz var ama ona hürmet edecek, "RAB buradaymış" diyerek duraklayacak cesaretimiz yok.

Belki de eskilerden öğrenilecek en büyük şey, inançtan bile önce, doğrudan doğruya görüneni ağırlama adabıdır. Yani bir şey kendini gösterdiğinde durmak, orayı işaretlemek ve o eşiğin hakkını vermek.

Bu seride şimdiye dek zamanı, mekânı, şehri ve göğü konuştuk; hepsi çok büyük, hepsi kolektif kavramlardı. Ama kutsalla asıl karşılaşma, çoğu zaman küçücük ve son derece kişisel bir deneyimdir: ıssız bir gecede başın altına konan sıradan bir taş, kavurucu bir çölde alev alan cılız bir çalı. Ve o karşılaşmanın tek şartı, Yakup'un "RAB buradaymış, ben bilmiyordum" diyerek idrak ettiği cümlede kendini gösterir.

Kutsal hiçbir yere gitmedi; sadece gözleri kapalı olan biziz.

Diyebilirsiniz ki insan o görünme anını yaşadığında tam olarak ne yapmalıdır? Yakup'un hikâyesi, unuttuğumuz bu adabı bize sırayla hatırlatır: sabah uyanır uyanmaz taşı dikiyor ve oraya bir ad koyuyor; sonra, ömrü değişip yaşlandıktan yıllar sonra, aynı yere bu kez bilerek geri dönüyordu. Yani işaretlemek ve geri dönmek. İnsan, o merkezin adresini kaybetmemeye çalışır; çünkü çok iyi bilir ki görünme anı bir daha asla aynı şekilde tekrarlanmaz. Fakat merkezini kaybetmezse, tıpkı kutsala dönen bir hacı gibi her zaman yeniden çağrılabilir.

Ve kutsalın yeryüzündeki yolculuğu sadece mekânla sınırlı kalmayacaktır. Çünkü kutsal, göründüğü yerde durmakla yetinmez; insana daha da yaklaşmak ister. Bir sonraki bölümde, taşı dikip yönümüzü bulduktan sonra, o taşın etrafında kurulan bir sofraya oturacağız. Kutsalın nasıl masamıza ineceğini, ekmeğimize karışıp bizimle aynı sofrayı paylaşacağını göreceğiz.