Kutsal Coğrafya: Evrenin Haritası

Avustralya'nın uçsuz bucaksız kızıl çöllerinde, göçebe bir kabile düşünün. Nesiller boyu yürümüşler. Yanlarında taşıdıkları en değerli şeyse ne yiyecek ne silah, yalnızca bir direk.

Sıradan bir direk değil bu. İnançlarına göre dünyanın yaratıldığı kutsal maddeden yapılmış, ve evrenin eksenini temsil ediyor. Nerede konaklasalar bu direği toprağa dikiyorlar, ve dikildiği yer, tam o an, dünyanın merkezi oluyor. Çevredeki o uçsuz bucaksız, şekilsiz çorak çöl, direğin etrafında birden anlamlı bir dünyaya dönüşüyor. Hatta yürürken bile direğin hafifçe eğildiği yöne doğru gidiyorlar, yani yönlerini de direk tayin ediyor. Direkleri ayakta olduğu sürece, nerede olurlarsa olsunlar, kendi evrenlerinin tam ortasındalar.

Bir gün direk kırılıyor.

Direk kırıldıktan sonra olan şey, bu hikâyeyi kaydeden araştırmacıları uzun süre şaşkına çeviriyor. Çünkü kabile paniğe kapılmıyor, yeni bir direk yontmaya koşmuyor. Bir süre, sanki dünyanın büyüsü bozulmuş gibi amaçsızca dolaşıyorlar, sonra yere uzanıp ölmeyi bekliyorlar. Ortada hiçbir fiziksel tehlike yok, su var, yiyecek var. Ama onlar için dünya sona ermiş. Kırılan şeyin sıradan bir tahta parçası olmadığını anlamamız gerekiyor, onunla beraber dünyalarının merkezini de kaybettiler. Onlara yönlerini veren, onları evrene bağlayan o noktayı. Ve merkez olmadan yaşamak, onlar için anlamı olmayan bir şey.

Bu hikâye kulağa uzak, hatta biraz tuhaf gelebilir. Ama bu bölümün sonunda, o kırılan direğin aslında bizim de hikâyemiz olduğunu göreceğiz. Çünkü bizim de bir direğimiz vardı, ve biz farketmesek de bizim de direğimiz kırıldı.

Önce basit bir soru sormak istiyorum, nerede olduğunuzu biliyor musunuz? Coğrafi olarak değil, adresinizi elbette biliyorsunuz. Demek istediğim, hayatın içinde neredesiniz? Neye bağlısınız, neyin etrafında dönüyorsunuz, hangi yöne gidiyorsunuz?

Çoğumuzun bu soruya hazır bir cevabı yok. Ve bu hâli anlatan çok eski bir deyim var, pek çok dilde, yolunu şaşıran, ne yapacağını bilemeyen biri için "pusulasını şaşırdı" ya da "kuzeyini kaybetti" derler. Tuhaf değil mi, yön arayan biri neden özellikle kuzeyi arasın?

Çünkü gece gökyüzünde dönen, kayan, yer değiştiren binlerce yıldızın arasında neredeyse hiç kımıldamayan tek bir nokta vardır, o da Kutup Yıldızıdır. Binlerce yıl boyunca denizciler, çobanlar, kervanlar başlarını kaldırıp kutup yıldızına baktı ve nerede olduklarını anladı. Kuzey, değişmeyen yöndür. Her şeyin akıp gittiği bir dünyada tutunabileceğiniz tek sabit noktadır. Kuzeyini kaybetmek, işte o sabit dayanağı kaybetmektir.

Aslında kadim insan gökyüzünde tek bir yön değil, iki ayrı eksen okurdu, ve iki yönün de ayrı bir anlamı vardı. Doğu-batı ekseni yolculuğun kendisidir, çünkü güneş doğudan doğar, batıdan batar, bu hayatın akışıdır, doğumdan ölüme giden yoldur. Kuzey-güney ekseni ise yolculuğun değil, kılavuzun eksenidir, referans noktası olarak alınan sabit işaret, kutup yıldızı ya da tam kuzey, yönünüzü kaybetmemek için gözünüzü ayırmamanız gereken noktadır.

Şöyle düşünün, hayatınız akıp gidebilir, ama referans noktanız değişmeyen bir şeye bağlı değilse, o akış sadece sürüklenmektir. Bir hedefe doğru yürümekle akıntıya kapılmak arasındaki fark, sabit bir kuzeyin olup olmamasıdır. İşte bu yüzden, kadim zamanlarda bir şehir ya da tapınak kurulurken ilk iş, bu iki ekseni yere çizmekti. Bu hareket, şekilsiz bir araziyi, yönü olan anlamlı bir yere çevirmenin ilk adımıydı.

Bu dünya görüşünün izi, bugün hâlâ kullandığımız bir kelimede duruyor. Yön bulmaya, kendimizi bir yere yerleştirmeye oryantasyon deriz. Kökü orient, yani doğu. Yani "yön bulmak" kelimesinin tam karşılığı, aslında, "doğusunu bulmak".

Çünkü eski haritalarda yukarısı bugünkü gibi kuzey değil, güneşin doğduğu, ışığın geldiği doğu yönüydü. Bir haritayı doğru okumak için onu önce doğuya çevirirdiniz. Yön bulmak, doğuyu bulmaktı, yönünü şaşırmaksa doğusunu kaybetmek. O dünyada nereye gittiğinizi bilmek için, önce nereden doğduğunuzu, kökeninizi bilmeniz gerekirdi. Orta Çağ'ın o ünlü dünya haritalarına bakarsanız hepsinde aynı düzeni görürsünüz, en üstte, yani en kutsal köşede doğu durur, tam ortada ise Kudüs vardır, yani dünyanın göbeği.

Peki neden bu kadar uğraşıyorlardı? Burada o dünyanın en eski duygularından birine geliyoruz. Kadim insan kendini ezici bir ölçek farkının ortasında buluyordu. Bir yanda sonsuz, akıl almaz evren, diğer yanda küçücük, ölümlü insan vardı.

Şehir ışıklarının olmadığı o zifiri karanlıkta, başını kaldırıp binlerce yıldızla dolu gökkubbeye bakan bir çoban düşünün. Kendi minicik varlığıyla o sonsuzluk arasında nasıl bir bağ kurabilirdi? Uçurum hem baş döndürücü hem de korkutucuydu. İnsanın kendini bu evrende evinde hissedebilmesi için arada bir köprü gerekiyordu.

İşte o köprü şehirdi. Üstte büyük evren, altta insan, ve tam ortada ikisini birbirine bağlayan bir ara dünya olarak şehir vardı. Gökyüzünün düzenini insan ölçeğine indiriyordu. Kadim şehir yalnızca sokaklar ve binalar değildi, gökyüzünün yeryüzünde oluşturulmuş küçük bir kopyasıydı. İnsan da o şehirde yaşayarak, kozmik düzenin içinde kendine bir yer buluyordu. Ve böylelikle koca evrende artık başıboş bir toz zerresi değil, büyük düzenin bir parçasıydı.

Bu fikir en büyükten en küçüğe kadar inerek ölçekleniyordu. Yani şehir evrenin aynasıysa, ev de şehrin küçük bir aynasıydı. Biz Türkçede eve mesken deriz, kökü Arapça sükûn, yani durulma, sakinlik, huzur. Mesken de "huzurun indiği yer" demek. Aynı kökten gelen sekine ise ilahi huzurun bir mekâna inmesini anlatır. Yani ev, en mahrem ölçekte, kutsal olanın insanla buluştuğu yerdi. Sıradan dört duvar değil, insanın kendini içine yerleştirdiği bir merkez. Bugün "yuva" derken içimizi ısıtan o his, aslında bu eski anlamın hâlâ yaşayan bir kalıntısı.

Peki böyle bir şeyi, bir merkezi kurmaya nereden başlardınız? Cevap her kültürde aynı, önce merkezi bularak. Önce dünyanın göbeğini, Yunanlıların omphalos dediği o noktayı, gökyüzü ile yeryüzünün birbirine değdiği yeri bulmanız gerekiyor. Dünyanın merkezini aramaya çıktıysanız bilmeniz gerekir ki, bu merkezi keyfinize göre seçemezsiniz, size işaret edilmesi gerekir.

İnkalar anlatır, tanrıları ilk krallarına altın bir asa verir ve "bunu toprağa sapla, nerede tek hamlede gömülürse imparatorluğunun kalbi orasıdır" der. Yürürler, yürürler, ve sonunda o noktayı bulurlar, Cusco, adı zaten yerli dilde "dünyanın göbeği" demek. Aztekler ise gagasında yılan tutan, kaktüsün üstüne tünemiş bir kartal arar, yüzlerce yıl süren bir göçün sonunda o görüntüyü bir gölün ortasındaki adacıkta bulur, ve oraya bugün Mexico City dediğimiz şehri kurarlar. O kartal ve yılan, bugün hâlâ Meksika bayrağında durur. Dikkat edin, bu hikâyelerde doğru yer, hem yaşanabilir hem de kozmik olarak işaretlenmiş olandı.

Merkez bulununca sıra yönlendirmeye gelirdi, ve bu yönlendirmenin izlerini bugün hâlâ bazı mekânlarda görüyoruz. Bir Orta Çağ katedraline girin, en kutsal bölüm, sunağın olduğu yer, neredeyse istisnasız doğuya bakar. Güneşin doğduğu, dirilişin simgesi olan yöndür. Kapı ise tam tersi yöndedir, batıda, günün ve hayatın bittiği yerdedir.

Yani bir katedrale her girişiniz aslında küçük bir yolculuktur, batının karanlığından girer, adım adım doğunun ışığına yürürsünüz. Binanın içine girdiğiniz anda sizi içine çeken o yolculuğu hissedersiniz. Oradaki tek bir taş bile rastgele konmamıştır, her şey bir kozmik haritanın parçasıdır.

Ama şehrin yalnızca yatay bir haritası yoktu, bir de dikey boyutu vardı. Gökyüzüne uzanan, hatta yeraltına inen bir eksen. Buna axis mundi denir, dünyanın ekseni. Hani baştaki o kabilenin direği vardı ya, şehir için de aynısı. Gökyüzünü, yeryüzünü ve yeraltını tek bir hat üzerinde birleştiren dikey bir sütun.

Ve bu eksen her kültürde, farklı bir kılığa girerek karşınıza çıkar. Mesela kökleriyle yere, dallarıyla göğe uzanan hayat ağacı. Ya da Yakup'un rüyasında göğe uzanan merdiven. Ya da Mısır'ın dikilitaşları, Mezopotamya'nın göğe basamak basamak tırmanan tapınakları, kilise kuleleri, minareler. Her biri, taştan yontulmuş birer kutsal direk, o göçebe kabilenin direğinin bir başka biçimidir. Hepsi aynı şeyi yapar, yeryüzü ile gökyüzünü birbirine bağlar.

Bu dünya görüşünün insan zihninin ne kadar derinine işlediğini, yine kelimeler ele veriyor. Düşünmek, İngilizcede consider. Latince kökünde sidus, yani yıldız var. Yani düşünmek, kelimenin doğduğu o dünyada, "yıldızlarla birlikte olmak", yıldızlara danışmaktı. Tam tersi de var, disaster, felaket. Kelime kelime "kötü yıldız", yıldızdan kopmuş demek. Yani düşünmek yıldızlara danışmaksa, felaket de yıldızlardan kopmaktır, kozmik düzenle bağını yitirmektir. Koca bir dünya görüşü, iki kelimenin içinde gizli, göğe bağlı olmak akıldır, gökten kopmaksa felaket.

Bana kalırsa insan gökyüzüne bakmaya, sanılanın aksine, takvim yapmak ya da tarım için başlamadı. Çok daha insani bir şeyden başladı, hayranlıktan. O karanlıkta gökyüzü baş döndürücü bir gösteriydi, ve bu gösterinin şaşmaz bir düzeni vardı. İnsan bu düzeni görünce arkasında bir akıl olduğunu hissetti ve ona katılmak istedi. Pratik faydalar sonradan geldi, Mısırlılar için belli bir yıldızın şafaktan önce yeniden görünmesi, Nil'in yakında taşacağının habercisiydi. Ama altta yatan inanç hep aynıydı, gökyüzü okunabilir bir metindi, ve onu okumak insanı hem coğrafi hem varoluşsal olarak yerine oturtuyordu.

Şimdi başa, o kırılan direğe dönelim. Söz vermiştim, o aynı zamanda bizim hikâyemiz.

Modern insanın cebinde tarihin en hassas konumlandırma aracı var. Bugün hepimiz metresine kadar nerede olduğumuzu biliyoruz, hiç bu kadar kesin "konumlanmış" olmamıştık. Ama gerçekten nerede olduğumuzu, hayatımızın hangi yöne gittiğini, neye bağlı olduğumuzu çoğumuz söyleyemiyoruz. Coğrafi pusulamız kusursuz çalışıyor, ama varoluşsal pusulamız yön gösteremiyor.

Sürekli yön değiştiriyoruz, bir işe başlayıp bırakıyor, bir hevese kapılıp sönüyor, başkalarının rotasını izleyerek kendi yolumuzu bulamıyoruz. Kuzeyimizi kaybettik. Bizim direğimiz de kırıldı. Ve o çöldeki kabilenin aksine, biz bunu fark etmedik bile, amaçsızca dolaşmaya devam ediyoruz. Belki modern hayatın o adı konmamış huzursuzluğu, o sürekli "bir şey eksik" duygusu, kırılan direğimizle alakalıdır.

Ama umutla bitirelim. O kabile, isteseydi, yeni bir direk dikebilirdi. Çünkü merkez kaybolduğunda yok olmaz, yalnızca unutulur. Ve unutulan bir şey, her zaman yeniden hatırlanabilir. Kutsala Dönüş'te yapmaya çalıştığımız da bu zaten, modern insanın unuttuğu o bilgeliği, birlikte yeniden hatırlamak.

Bir sonraki bölümde, gökten yere ineceğiz, bu kutsal haritanın nasıl gerçek bir şehre dönüştüğüne bakacağız.